مکاشفه

گرچه دوریم ولی با تو سخن می‌گوییم

 بعد منزل نبود در سفر روحانی

بعد از ین نور به آفاق دهیم از دل خویش

درباره محبت در روايات صحبت هاي زيادي شده است. ما در روايات لفظ عشق نداريم. اما در بعضي از روايات براي غير خدا استعمال شده است.

ولي شدت محبت را عشق مي‌گويند. ( و الذين آمنوا اشدّ حبا الله )

براي مقدمه بايد عرض كنم كه محبت فرع بر زيبايي و جمال است. هر جا انسان زيبايي را مورد شناخت خويش قرار دهد به آن چيز محبت پيدا مي‌كند اينكه انسان به اشياء زيبا ظاهري علاقه دارد شكل نازله آن است.

شهوت لذت عارضي است ولي نفس درك و شناخت زيبايي محبت‌آور است و موجب حصول لذت دروني و لذت ذاتي مي‌شود، بنابراين نتيجه مي‌گيريم كه محبت تابعه از زيبايي و جمال است كه اين محبت بستگي به ميزان شناخت دارد به همان اندازه كه به جمال جميل شناخت پيدا مي‌كنيم به آن شيء محبت پيدا خواهيم كرد. پس اختلاف مراتب محبت تابع اختلاف مراتب معرفت است لذا بايد ابتدا ببينيم كه اقسام معرفت چگونه است تا بتوانيم اقسام محبت را درك كنيم از ديدگاه اهل معرفت زيبايي حقيقي از خداوند است ( ان الله جميل و يحب الجمال ) ما اگر مهربانيم تا حدي است كه عصباني نشده باشيم و وقتي عصباني شديم آن صفت مهرباني ما مي‌رود. يعني اين عطوفت مقيد است اما صفات خداوند مطلق است يعني خداوند در همان حال كه عطوف است منتقم نيز هست. يعني در تحت هر لطفي قهري است در تحت هر لطفي نهفته است. صفات خداوند عين ذات است و صفات موجودات ممكن عارض بر ذات است بنابراين رحمت الهي غضب الهي است و غضب الهي رحمت الهي است بنابراين از نظر ما مجمع الاضداد است البته اگر از مقرّ الوهيت بنگريم همه صفات عين هم هستند و يكي مي‌باشند.

در عالم كثرت همه چيز با هم تزاحم دارد ولي در عالم وحدت همه چيز يكي‌اند. وحدت دارند نه اتحاد ( كه فرع بر دوئيت است ) لذا شيخ شبستري در مورد وحدت در عالم وحدت چنين مي‌گويد:

حلول اتحاد اينجا محال است

كه در وحدت دوئي عين ضلال است

مانند نور منشور كه اگر از منشور برگرديم يك نور است گفتيم كه يكي از اوصاف الهي جمال است ( اللهم اني اسئلك بجمالك بالجمله و كل جمالك جميل ) از اين منظر لطف و قهرش زيباست.

اينكه اهل معرفت در بعضي احوال عذاب الهي را هم خريدارند و مي‌گويند: “ اگر عذاب از سوي توست راضي هستيم” از اين منظر مي‌باشد.

در دعاي كميل آمده است: «صبرت علي عذابك فكيف اصبر علي فراقك» از آنجا كه عذاب فعل خداست آن را هم مي‌پذيرد.اما آنچه كه حضرت امير (ع) در اين دعاها مي‌فرمايد منظورشان اين است كه نمي‌خواهند در مرحله افعال و صفات الهي بمانند. بلكه مي‌خواهند به ذات برسد بنابراين قسم اول زيبايي، زيبايي مطلق و زيبايي ذاتي است.

قسم دوم زيبايي ، زيبايي عرضي و محدود است .

ما اعتقاد داريم هر چه در عالم هستي وجود دارد تجليات ذاتي و صفاتي خداوند است.

در مباحث عرفاني موجودات اين عالم مظاهري از اسماء الهي هستند و از آن جا كه خداوند زيباست بنابراين همه چيز در اين عالم زيبا مي‌باشد و به عبارتي « احسن كل شيء خلقه » .

خداوند همه چيز را زيبا آفريده است . مرحوم علامه طباطبايي از اين آيه دو استفاده كرده است اولاً همه چيز خلق خدا است و ثانياً همه چيز زيباست منتها زيبايي هر چيزي عرضي است يعني اينكه پرتوي از زيبايي ذات حضرت حق است همچنين محدود و قسمتي از زيبايي حضرت حق است

تا اينجا دو قسم زيبايي را شناختيم. اگر كسي عارف به ذات حق شد و به جمال ذاتي او شناخت پيدا كرد، محبتش هم محبت به ذات او مي‌شود .

اگر خداوند را در مرحله صفات و افعال بشناسيم يعني از پايين به بالا برويم و يا از اثر پي به مؤثر ببريم، ( برهان « انّي ») اين معرفت معرفت عوامانه است. برخلاف آنكه در دعاها مي‌خوانيم « يا من دلّه ذاته بالذات » اينها مي‌گويند چون خداي هست درختي هم هست بر خلاف آنهايي كه مي‌گويند اگر درختي است پس خدايي هم است.

اين دو دسته يعني كساني كه صاحب معرفت افعالي هستند و درك محضر مي‌كنند ( محبت افعالي و صفاتي دارند ) و كساني كه معرفت به ذات پيدا كرده‌اند و درك حضور مي‌كنند وجه مشتركشان اين است كه در عالم غفلت نيستند.

گروه سوم گروهي هستند كه غافلند يعني به همين مظاهري به طور استقلالي محبت مي‌كنند. چرا كه وجودي مجازي را وجودي حقيقي مي پندارند، بنابراين آن محبتشان هم «عشق و محبت مجازي» است.

بنابراين اقسام محبت تابع اقسام زيبايي است.

محبت در مقام افعال متغير و محبت در مقام ذات ثابت است آنكه در مقام افعال محبت به خداوند دارد مانند اين است به خاطر احسان خداوند به او محبت پيدا كرده است لذا زماني هم كه بلايي نصيبش شود محبتش هم از بين مي رود.

اما در مقام ذات چون سرچشمه را پيدا كرده‌ايم بنابراين او را در همه حال دوست داريم لذا محبت در مقام ذات به علت آنكه كامل است عشق گويند .

عبادت در لسان آيات و روايات به معني شناخت و معرفت است « و ما خلقت الجن و الانس الا ليعبدون » كه گويند « ايّ الا ليعرفون » عبادت از يك سو موجب معرفت است و از سوي ديگر در مراتب بالاتر محصول معرفت است .

امير مؤمنان عبادت را به سه دسته تقسيم مي‌كنند :

1- دسته‌اي كه خدا را عبادت مي‌كنند « خوفاً من النار »

2- دستة دوم كساني كه « طمعاً للجنه » خدا را عبادت مي‌كنند .

3- دسته سوم خداوند را از روي « حب » عبادت مي‌كنند.

محبت از ديدگاه اميرمؤمنان سه قسم است سه قسم است :

1- شناخت خداوند با صفات قهريه

2- شناخت خداوند با صفات لطفيه

3- شناخت خداوند براي خود خداوند

حضرت امام در اواخر عمر شريفشان فرمودند: در حضور جمع شهادت دو ركعت نماز براي خدا نخواندم.

سپس توضيح مي دهد كه منظور اين است كه دو ركعت نماز كه محصول معرفت به ذات باشد نخواندم.

در مناجات شعبانيه درخواست مي‌كنيم كه به محبت ذات برسيم: « الهي هب لي كمال انقطاع اليك » يعني خدايا مرا از محبت صفاتي و افعالي بيرون آور و به مرحله محبت افعالي برسان.

« اليك » اشاره به مقام ذاتي دارد.

محبت در مقام ذات انسان را صاحب مقام عشق و رضا مي‌كند اما محبت در مقام صفات و افعال انسان را صاحب مقام صبر مي‌نمايد.

يکي از خلقهاي ثابت همگاني تغيير ناپذير و نسخ ناپذير که زمان هيچ وقت نمي تواند در آن تأثير داشته باشد، عبادت و پرستش است. يکي از نيازهاي بشر پرستش است.

پرستش آن حالتي را مي گويند که در آن انسان به باطن خود توجه مي کند و حقيقتي را مي يابد که او را آفريده است و خود را در قبضه قدرت او و نيازمند و محتاج او مي بيند.

پرستش در واقع سيري است که انسان از خلق به سوي خالق مي کند.

اين امر اساساً قطع نظر از هر فايده و اثري که داشته باشد خودش يکي از نيازهاي روحي بشر است. انجام ندادن آن در روح بشر ايجاد عدم تعادل مي کند مثال ساده اي عرض مي کنم: اگر ما کجاوه اي داشته باشيم و حيوانهايي خورجينهايي که روي اين حيوانها مي گذارند بايد تعادلشان برقرار باشد. نمي شود يک طرف پر باشد و طرف ديگر خالي. انسان در وجود خودش خانه خالي زياد دارد در دل انسان جاي خيلي از چيزها هست. هر احتياجي که برآورده نشود روح انسان را مضطرب و نامتعادل مي کند اگر انسان بخواهد در تمام عمر به عبادت بپردازد و حاجتهاي ديگر خود را برنياورد همان حاجتها او را ناراحت مي کند. عکس مطلب هم اين است که اگر انسان هميشه دنبال ماديات برود و وقتي براي معنويات نگذارد باز هميشه روح و روان او ناراحت است. ( نهرو ) مردي است که از سنين جواني لامذهب شده است در اواخر عمر يک تغيير حالي در او پيدا شده بود خودش مي گويد من هم در روح خودم و هم در جهان يک خلائي را يک جاي خالي را احساس مي کنم که هيچ چيز نمي تواند آن را پر کند مگر يک معنويتي. و اين اضطرابي که در جهان پيدا شده است علتش اين است که نيروهاي معنوي جهان تضعيف شده است. اين بي تعادلي در جهان از همين است.

در کشورهاي کمونيستي اين ناراحتي به سختي وجود داشت. تا وقتي که اين مردم گرسنه بودند و گرسنگي به ايشان اجازه نمي داد که درباره چيز ديگري فکر بکنند يکسره در فکر تحصيل معاش و در فکر مبارزه بودند. بعد که يک زندگي عادي پيدا کردند يک ناراحتي روحي در ميان آنان پيدا شد. در موقعي که از کار بيکار مي شدند تازه اول مصيبت آنهاست که اين ساعت فراغت و بيکاري را با چه چيز بربکنند؟ بعد مي گويد من گمان نمي کنم اينها بتوانند آن ساعات را جز با يک امور معنوي با چيز ديگري پر بکنند. و اين همان خلائي است که من دارم.

دعوت شديم به ضيافت الله و ضيافت الله در عالم ماده عبارت است اين که ما را پرهيز بدهد از تمام شهوات دنيوي؛اين مرتبه مادي ضيافت الله است که همه کساني که دعوت شدند به اين ضيافت بدانند که ضيافت خدا در اين نشأه چشم پوشي از شهوات است و ترک آن چيزي که قلب انسان؛ يعتي روح طبيعي انسان به آن مايل است و مي بايست آن را ترک کرد.

اين ضيافت خداست و آن سايه ضيافتهاي است که در طول عالم وجود تحقق دارد؛منتها در عالم ماده به اين صورت است که ترک شهوات طبيعي و شهوات جسماني است و در عالم مثال ترک شهوات خيالي است و در عالم بعد از مثال ترک شهوات عقلاني و روحاني است.

شهوت درهر جا به يک صورت تحقق دارد:

در اين عالم به همين طور که مي دانيد.

در عالم بعد از اين عالم (عالم مثال)، شهواتي که انسان دارد بالاتر از شهواتي است که در عالم طبيعت دارد و جلوگيري از آن مشکل تر است. ضيافت الله در اين جا آن است که از آن شهوات انسان منصرف بشود ( شهوات نفساني ) آن شهوات نفساني که الآن عالم گرفتارش هست .

شهوات عقلاني هم بالاتر از اين شهوات است. ضيافت الله در آن جا باز اين است که از شهوات عقلاني هم بايد دست برداشت.

در همه اين مراتب شيطان وارد است که نگذارد شما از اين ضيافت الله استفاده کنيد يعني در عالم طبيعت، در عالم خيال و در عالم عقل هم نگذارد. دست برداشتن از آن آمال عقلاني نيز مشکل تر از ديگر آمال است. آمال نفساني که پايين تر از آمال عقلاني است، عالم را به آتش کشيده است.

شهوات جسماني ترکش آسان تراست تا شهوات بالاتر انسان تا آن آخر مبتلا به شهوات نفساني است و ضيافت الله هم در آن عالم اين است که ما دعوت شديم که ترک کنيم اينها را و اينجا ظل ( سايه ) آنجاست و آنجا روح اينجاست.

اين ديگر هر کسي دست خودش است که ببيند چه کرده است.آيا در محضر حق تعالي که ما را دعوت کرده است وارد شده ايم يا نه ؟

مسائل بالاتر از اينجا هم هست. اينها مراتبي است از آن ضيافت.

فوق اين ضيافات، ضيافت اهل معرفت است که خدا همه را دعوت کرده است و اهل معرفت و کُمّل از اوليا در آن ضيافت وارد مي شوند و مي تواند و البته نادري مي توانند از عهده آن برآيند و فوق همه اين مقامات آنجايي است که ديگر ضيافتي در کار نيست.

مضيفي و ميهماني و مهمانداري و ضيافتي در کار نيست و آن چه در وهم تو نايد آن است که اصل مسأله ديگر مي رسد به جايي که ضيافتي در کار نيست.

خداي سبحان دو نوع عذاب دارد؛ عذاب جسماني و عذاب روحاني.

عذاب جسماني آن است که به بدن يا مال يا فرزندان و مانند آن آسيبي برساند.

عذاب روحاني آن است که از مقامات روحاني بکاهد و لذت مناجات با خود را از کام انسان سلب کند و يا آبرو و حيثيت انسان راببرد.

عذاب روحاني بسيار شديدتر از عذاب جسماني است.

چه اينکه روح و همه شئون آن قوي‌تر از جسم و اوصاف و عوارض آن است.

روزه اثری دارد که شیطان را از آدم دور می کند.

ما برای آن که بفهمیم شیطان با ما است یا نه نزدیک است یا نه بايد خاطراتمان را ورق بزنیم ببینیم چه در ذهن ما می گذرد. قلب انسان یا محل نزول الهامات ربانی است یا محل نزول خطورات شیطان است و هیچ گاه خالی از یکی از این دو حال نیست؛ به همین خاطر آنچه در ذهن ما می گذرد خود نساخته ایم. اگر خوب است معلوم می شود فرشتگان گذاشته اند و اگر بد است معلوم می شود جزء دست ساخته شیطان است.

اگر این خاطرات صفحه نفس ما بد بود، نیت های بد داشتیم یا همواره بدنبال طبیعت تلاش و کوشش می کردیم، آن شیطان است که این خاطرات را بوسیله وَهم و خیال در نفس ما تزریق می کند و معلوم می شود از ما دور نیست.

ما برای آن که بفهیمم آیا روزه ما مقبول است یا خیر راه دارد. اگر هیچ خاطره ای علیه کسی یا علاقه به دنیا و مانند آن در قلب ما خطور نکرد، معلوم می شود روزه ما مقبول و شیطان از ما دور شده است و راحت شده ایم و اگر در اختیار این خاطرات قرار گرفته ایم در این روزه ما باطن و راز و سری وجود ندارد.

در حدیث شریف فرمود: لکل شیء زکوه وزکوه الابدان الصیام. هر چیزی زکات دارد زکات بدن روزه گرفتن است که باعث نمو بدن است مگر نه آن است که این بدن باید همراه روح این راه را طی کند.

در دعای ابوحمزه ثمالی به ما آموختند که به خدا عرض کنیم: خدایا چرا در موقع عبادت خوابمان می آید؟ چرا هر وقت شب می خواهیم با تو خلوت کنیم خوابمان می آید سنگین هستیم؟

این چنین نیست که لذت یاد خدا رایگان نصیب هر کسی بشود.

این چنین نیست که بیدار ماندن در شب نصیب هر کسی بشود.

خواب مکتبي است که انسان مي‌تواند از آن بهره هاي فراوان ببرد. تمام علوم در زمان بيداري نصيب انسان نمي شود.

آنها که در حالت بيداري بيدارند؛ در خواب هم بيدارند.

آنها که در حالت بيداري خوابند؛ در خواب هم خوابند.

آنها که در عالم بيداري طبيعت گرايند؛ توفيق ديدن خواب صادق هم صيبشان نمي شود.

آنها که در بيداري از عالم طبيعت منزهند؛ هم در بيداري از علوم حصولي بهره اي دارند و هم در عالم خواب از علوم شهودي طرفي مي‌بندند.

يک انسان دروغگو هرگز خواب خوب نمي بيند. مانند انسان کور که در عالم خواب صوري را مشاهده نمي کند و يا يک انسان ناشنوا که در خواب هاي خود صدايي را نمي شنود.

« هر روشي را که انسان در بيداري داشته باشد؛ در خواب هم گرفتار همان روش است. »

انسان دروغگو بر اثر تيرگي ضمير ممکن نيست روياي صادقانه نصيبش شود. چون نفسي که با سرمايه تيرگي به سراغ عالم مثال رفته است؛ تيرگي نصيبش مي‌شود.

هر كه هواي وصال دارد، در سحرها حال دارد، آري سالك در سحر حال دگر دارد كه سر روي مُهر آورد و دل مملو مِهر كردگار ماه و مِهر دارد.

برادرم نعمت بيداري روزي هر بي سرو پايي نمي‌شود و اين پيك كوي وفا با هر دلي آشنا نمي‌گردد.

دل بدست آر ز صاحب دل و جان از جانبخش